Welke aap maakt een eind aan de crisis?

De afgelopen weken heb ik de crisis (of het nu een Eurocrises, financiële en/of een politieke crisis is) en de berichtgeving nauw gevolgd en mij afgevraagd wat er aan de hand is. Aan het begin van dit jaar was nog de algehele verwachting dat de tweede helft beter zou worden en we de (economische) weg omhoog zouden vinden. Wat is er ging er mis? Waar ging het fout?

Dit weekend herlas ik het boekje/ essay “Kuddegedrag in crisistijd, een biologische kijk op menselijk gedrag” van  Patrick van Veen ( ISBN 978-90-470-0263-5). Patrick is bioloog en expert op het gebied van sociale relaties op het werk. Ondanks dat het boek uit 2009 is en geschreven naar aanleiding van de bankencrisis destijds is het nog steeds relevant en ook toepasbaar op de crisis (of crises?) van vandaag.

In het boek probeert hij aan de hand van twee metaforen, een groep apen geleid door alphamannetjes en een kudde gnoes die tijdens hun trek door de Serengeti de Mararivier oversteken, inzichtelijk te maken of wij mensen nu ‘eigenwijze apen’ zijn of toch eigenlijk kuddedieren. De voorbeelden van kuddegedrag zijn ijzingwekkend treffend en de cruciale factoren voor het ontstaan van kuddegedrag heel herkenbaar.

Patrick van Veen beschrijft hoe “de fundamenten van de economie gelegd worden door alphamannetjes met hun streken … hebben soms de neiging dat ze het grote belang  van de groep uit het oog verliezen en meer bezig zijn met hun eigen of kortetermijnbelang.” Zou ‘short selling’ hieronder vallen? Ook de bonuscultuur en met name het graaien verklaart Patrick op een biologische manier.

Verderop schrijft hij hoe miscommunicatie negatieve gevolgen kan hebben: “Negatieve resultaten worden net iets te lang verzwegen, te grote risico’s worden bewust genegeerd in de hoop op een goede afloop en soms wordt informatie achtergehouden, bang voor de klappen.” Hoe treffend!

Patrick van Veen concludeert: “We zijn een troep eigenwijze apen die het liefst zijn eigen weg gaat, selectief is zijn relaties en die zich door niets of niemand iets laat zeggen. Maar heel af en toe gebeurt er iets waardoor we de dynamiek aannemen van een kudde en achter elkaar aan lopen zonder ons af te vragen of dat wel de goede richting is. We verliezen ons vertrouwen in ons eigen oordelend vermogen en laten onze individuele verantwoordelijkheid varen. Het grote nadeel hiervan is dat het ene gedrag (de apenstreken) het andere (de kudde) soms stimuleert en de randvoorwaarden ervoor schept. Door middel van onze apenstreken maken we  er een modderbende van en boetseren we hiermee onze eigen leeuw, om vervolgens van dit gedrochts te  schrikken en al een kudde op hol te slaan.”

De hamvraag is nu hoe stop je een kudde? Volgens Patrick is er een aantal basale maatregelen die minimaal weggenomen zou moeten worden. Het gaat om het weghalen van de leeuw (synoniem voor de angst), maak veranderingen zichtbaar, toon leiderschap en zorg dat de signalen eenduidig zijn. Het lijkt een simpel lijstje maar ik ben benieuwd welke leider op gaat staan en de kudde tot stoppen weet te brengen! Ik raad iedere leider in spe aan om het boek te lezen en Patricks advies om naast economische modellen ook aandacht te hebben voor andere vakgebieden als sociologie, psychologie en biologie. Die Patrick is een intelligente aap naar mijn hart!